Synoniemen zijn verschillende woorden die hetzelfde betekenen: woorden die inwisselbaar zijn en dus van dezelfde woordsoort. Als je die omschrijving zuiver toepast, bestaan er nauwelijks synoniemen. Daarom wordt ook wel eens een ruimere definitie gebruikt: synoniemen zijn betekenisverwante woorden.
Het komt heel weinig voor dat woorden precies hetzelfde betekenen. En als dat al wel zo is, dan nog zijn er altijd andere verschillen. Het ene woord klinkt chiquer dan het andere, of juist platvloerser. Het ene is vaktaal, het andere lekentaal. Het ene klinkt ouderwets, het andere modern. Het ene is spreektaal, het andere schrijftaal.
Het is precies dit soort verschillen dat een synoniemenverzameling als synoniemen.net zo van nut maakt. Hoe vaak zoek je niet een woord dat net iets specifieker, moderner of gewichtiger is, of dat domweg beter in je rijmschema past? Hoe vaak kun je niet op een woord komen waarvan je weet dat het bestaat en dat ongeveer dit of dat betekent?
Verzamelingen met betekenisverwante woorden bestaan er in tal van varianten. Twee hoofdgroepen zijn te onderscheiden: synoniemenwoordenboeken en betekeniswoordenboeken, ook thesauri genoemd. Beide bestaan zowel in papieren als in digitale uitvoeringen. De verschillen tussen een synoniemenwoordenboek en een thesaurus (letterlijk: 'woordenschat') zijn van tweeërlei aard. Een synoniemenwoordenboek beperkt zich veelal tot een alfabetische lijst trefwoorden met daarvan bekende synoniemen. Een thesaurus kent naast zo'n alfabetische index nog (1) een thematische opbouw met woordenclusters die zich (2) niet beperken tot woorden met een zelfde woordsoort. Zoals synoniemen.net bevatten veel synoniemenwoordenboeken en de meeste thesauri ook antoniemen, woorden met een betekenis tegengesteld aan het trefwoord. Het moet gezegd dat makers van synoniemenwoordenboeken nog wel eens de neiging hebben hun papieren of digitale creaties ten onrechte als thesaurus te betitelen. De enige echte thesaurus voor het Nederlands is Het juiste woord.
De kwaliteit van synoniemenverzamelingen loopt zeer uiteen. Eentje die geleverd wordt bij een veelgebruikte tekstverwerker die het niet verdient hier met name genoemd te worden is bijvoorbeeld uitgesproken matig. Hoe het meer dan 10 jaar geleden al zoveel beter kon bewijst de synoniemenlijst van WordPerfect 6.1. Het is spijtig dat de gratis OpenOffice.org Writer, de derde en verder zo overtuigende tekstverwerker het vooralsnog in de Nederlandse versie zonder synoniemenverzameling stellen moet.
Ook in de papieren varianten zijn de kwaliteitsverschillen groot. Daarbovenop hebben papieren varianten intrinsiek al een paar nadelen. Ze vergen een wandeling naar de boekenkast of als je strategischer geposteerd bent een gelukkige greep in die richting, gevolgd door geblader, een doorverwijzing en nog meer geblader. Een verzameling van enige omvang is in papieren vorm bovendien verre van mobiel. Hoe zeer ik ook een aanhanger ben van Het juiste woord, ik ga zijn 1500 bladzijdes toch echt niet overal mee naartoe slepen.
De Vlaamse publieke omroep VRT heeft een prima overzicht over het gebruik van verschillende soorten woordenboeken beschikbaar. Daarin worden het specifieke nut en de voor- en nadelen van elk uiteengezet.
Veel beter dan haar papieren en helaas ook dan veel van haar elektronische pendanten leent synoniemen.net zich voor gericht of ongericht bladeren. Het is bedroevend te moeten vaststellen hoe weinig ook uitgevers van prestigieuze synoniemenverzamelingen als Roget's Thesaurus Of English Words And Phrases (die je in haar digitale vorm nauwelijks een thesaurus noemen kunt) hebben begrepen van hoeveel waarde een simpel instrument als hypertekst wel niet aan de toegankelijkheid van synoniemenverzamelingen kan toevoegen. En dan heb ik het alleen nog maar over een techniek die al bijna 40 jaar (!) bestaat.
Synoniemenverzamelingen zijn van waarde voor iedereen die op wat voor manier taal bezigt. Toch worden ze pas echt de moeite waard wanneer ze overal snel en probaat te raadplegen en te doorzoeken zijn. Ik hoop dat je met synoniemen.net daarin slagen zult.
